ARCHIEF

AFVN Column, 17 februari 2005

In vertrouwen verteld

Recensie van het boek 'Soldaat in Verzet' van Do du Preez-Verleun en Pauline Wesselink over het leven van CS-6 lid Jan Verleun.

Door Bert Bakkenes

Soldaat in Verzet
De geschiedenis van de Amsterdamse verzetsgroep CS-6, die bijna totaal ten onder gegaan is aan verraad, heeft in de laatste jaren verschillende publicaties opgeleverd die een onderdeel van het verhaal beschrijven, dat overigens nog steeds niet compleet is. Het meest recente boek aan CS-6 gewijd is “Soldaat in Verzet” geschreven door de eerder dit jaar overleden Do du Preez-Verleun, zuster van Jan Verleun, en Pauline Wesselink. Jan Verleun was een van de leidende leden van CS-6 die, net als de meeste van zijn vrienden en kameraden, door de nazi’s werd gefusilleerd. Jan Verleun kwam uit een groot Amsterdams katholiek gezin en was al snel betrokken bij het verzet, na tijdens de Meidagen van 1940 gewond te zijn geraakt tijdens de gevechten aan de IJssel. Volgens de herinneringen, die zijn zuster Do op latere leeftijd op papier heeft gezet, nam Jan haar tijdens de oorlogsjaren steeds opnieuw in vertrouwen. Hij deed haar verslag van de verzetsacties die hij samen met zijn vrienden uitvoerde en liet haar zelfs wat dynamiet in de hand houden.

Het boek, dat zeer gedetailleerd is geschreven, geeft niet alleen een goed beeld van de band die bestond tussen Jan en Do, het beschrijft ook met veel sfeer het familieleven in huize Verleun. De grote rol die hun ouders speelden in het leven van de familie komt steeds opnieuw naar voren en geeft het gevoel van familieleven in de jaren 40 heel goed weer. Dat op zich maakt het boek al de moeite van het lezen waard. Er is duidelijk een poging gedaan om een verhaal te schrijven dat zowel de kenmerken van een roman als ook het vertellen van een historische geschiedenis in zich draagt. Het laatste komt iets minder uit de verf, omdat het erg moeilijk is om het persoonlijke verhaal en de historische achtergrond te combineren en te belichten. Bijna altijd dringt het persoonlijke verhaal naar de voorgrond.

De belangrijkste gebeurtenissen uit de geschiedenis van CS-6 en ook de hoofdpersonen uit de groep komen allemaal rijkelijk aan de orde. Ook hierbij worden veel zaken tot in het kleinste detail beschreven. Voor de lezer die al het nodige weet over het verzet of CS-6 zullen sommige dingen wat vreemd overkomen. Sommige situaties waarvan de toedracht algemeen bekend is worden op een heel andere manier weer gegeven als gebruikelijk. Er worden verkeerde beelden geschetst van de verschillende verzetsorganisaties. Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat de Raad van Verzet (RVV) al tijdens de Februari Staking van 1941 actief was, terwijl het een vaststaand feit is dat de RVV pas in het voorjaar van 1943 het daglicht zag. De OD wordt vertaald als Ondergronds Departement terwijl het de Orde Dienst moet zijn, en de geuniformeerde NSB organisatie WA (Weer Afdeling) krijgt het etiket Weermachts Afdeling opgeplakt. Iemand met kennis van zaken zal zich tijdens het lezen nog wel eens achter het oor krabben. De verklaring voor dit alles is dat Do Verleun gewoon heeft opgeschreven wat haar broer haar heeft verteld. Hij verdraaide een aantal feiten om haar te beschermen mocht ze worden gepakt. Hij hoopte dat ze naïef zou over komen en snel weer zou worden losgelaten.

In het hele boek staan de gesprekken tussen Jan en zijn zuster Do centraal. Voor kenners van verzetsliteratuur zullen deze gesprekken vreemd overkomen. Bijna alle illegale werkers deden in de duistere jaren van de vorige eeuw hun best om hun daden voor familieleden, vrienden en vriendinnen waar mogelijk verborgen te houden.
Ondanks het feit dat vaak niet kon worden voorkomen dat sommige familieleden op de hoogte raakten van iemands betrokkenheid bij het verzet, werd toch meestal vermeden dat er details bekend werden. Het was geen geheim dat in geval van ontdekking en arrestatie de Gestapo en de SD er niet voor terugschrokken om ook familieleden en andere vertrouwden op te pakken en te ondervragen. Ieder detail kon in zo’n geval dodelijk zijn.

Jan Verleun had deze zorg kennelijk niet. Niet alleen deed hij uitgebreid verslag van zijn activiteiten, hij toonde de familie ook wapens en explosieven. Misschien dat de drang om verslag te doen iets met zijn katholieke achtergrond te maken had. In eerste instantie was naast Do ook Jan’s broer Antoon onderdeel van het kringetje dat in vertrouwen werd genomen. Maar hier aan kwam een einde nadat de jongen werd opgeroepen om in Duitsland te gaan werken. Onderduiken mocht niet van moeder Verleun, die, niet zonder reden, bang was dat Jan Antoon mee zou slepen in het verzet. Wie naar nieuwe feiten over CS-6 zoekt in “Soldaat in Verzet” zal maar een heel beperkte oogst binnen halen.

Het boek is meer een sfeer document, dat niet echt veel toevoegt aan het reeds bekende over de groep. De nog openstaande vragen worden niet of nauwelijks ingevuld. Dat was overigens ook niet te verwachten, want heel veel feiten over CS-6 zijn door de leden mee het graf in genomen. Maar het verhaal geeft wel een goed inzicht in wat iemand er toe kon bewegen om de wapens tegenover de bezettende macht op te nemen. Dit maakt het makkelijker om ook de beweegredenen van de andere CS-6 leden te volgen. In dit opzicht levert het boek zeker een belangrijke bijdrage.

Lezers zullen merken dat naar mate het boek vordert de bewondering voor Do Verleun met iedere pagina toeneemt. Als meisje uit een erg beschermde achtergrond wordt zij geconfronteerd met de consequenties van het verzetswerk, de angst en de onzekerheid. De gevaren die overal loeren en de steeds aanwezige dreiging van ontdekking en verraad. Ze doet veel moeite om te begrijpen wat er allemaal om haar heen gebeurt, en ondanks de serie van rampen die de familie treft houd ze zich staande met veel moed en liefde voor haar broer en de rest van de familie. Vooral als haar vader en moeder en later ook haar oudere zuster als gijzelaars worden opgepakt neemt Do de verantwoordelijkheid voor de familie op zich. Een taak waar ze niet op voorbereid was.

Het verhaal, door Do opgeschreven, is door Pauline Wesselink een meeslepend boek geworden dat veel te weinig aandacht heeft gekregen. Het werk verdient zonder meer een plaats tussen de vele beschrijvingen van de geschiedenis van het ondergrondse verzet in de jaren 40-45.

'Soldaat in verzet' Do du Preez-Verleun, Pauline Wesselink
ISBN 90 5429181 8
Uitgeverij Conserve
www.conserve.nl
Prijs 24,95 euro


ARCHIEF