Bracht de Sovjet geheime dienst de Gustloff tot zinken?
Door Bert Bakkenes
Wilhelm Gustloff
Gustloff-overlevende en -deskundige Heinz Schön, links op de foto
Gustloff-overlevende en -deskundige Heinz Schön, links op de foto

Er zijn nog steeds vraagstukken in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog die tot de dag van vandaag niet opgelost zijn. Sommige zaken zullen ook nooit meer aan het licht komen, omdat de getuigen tot het laatst gezwegen hebben of bepaalde machten niet willen dat de feiten naar buiten komen. Eén van deze zaken is het tot zinken brengen van het Duitse schip de Wilhelm Gustloff op 30 januari 1945 in de ijzig koude Oostzee. Het is bekend dat het schip tot zinken werd gebracht door een onderzeeboot van de Sovjet-marine. Maar hoe het allemaal precies is gegaan is nog steeds in nevelen gehuld. Toch is het een geschiedenis die tot de verbeelding spreekt en het verdient om verteld te worden.

De geschiedenis van de Wilhelm Gustloff begint in 1937 als het grote passagiersschip wordt afgebouwd door de scheepswerf Blohm & Voss in Hamburg en overgedragen aan de “Kraft durch Freude” beweging, een Nazi-organisatie, die zich niet uitsluitend bezighield met het organiseren van reizen en andere ontspanningsmogelijkheden voor Nazi-leden, maar ook voor gewone arbeiders uit de Duitse industrie die dan voor een paar weken het harde zwoegen konden vergeten en reizen maken naar onder meer de Middellandse Zee. Natuurlijk waren deze reizen geen cadeau van de Nazi-leiders, maar veel meer onderdeel van de lange en effectieve campagne om het Duitse volk klaar te maken voor de geplande oorlog. De reizen moesten de deelnemers verder aan de Nazi-leiding binden.

Oorlog

Aan de 'zonnige' periode kwam een einde toen Hitler in september 1939 Polen binnenviel en de Tweede Wereldoorlog een feit was. Voor de Gustloff werd alles nu anders. De vakantiereizen waren verleden tijd en het grote schip werd overgeschilderd en zou worden ingezet als hospitaalschip. Dit was echter maar van korte duur. Al in 1940 werd het schip naar het toenmalige Gotenhafen, het huidige Gdynia, gevaren waar het dienst ging doen als drijvend hoofdkwartier van de Duitse onderzeebootvloot. Duizenden onderzeebootmatrozen kregen hun opleiding op de Gustloff. Dat het schip ooit de blauwe wateren van de Middellandse Zee had bevaren was nu niet meer te merken. Door de jaren heen raakte het schip door gebrek aan voldoende onderhoud enigszins in verval, ook was er schade als gevolg van bombardementen. De Gustloff kwam meer dan 4 jaar niet van zijn plaats.

Toen het Rode Leger in januari 1945 de Duitse grens overtrok om voor altijd met de Nazi-heerschappij af te rekenen, kreeg de Wilhelm Gustloff een nieuwe taak. Meer dan 1,5 miljoen Duitsers uit de grensgebieden, vooral Oost-Pruisen, sloegen op de vlucht, opgehitst door de Nazi-propaganda, die de aanstormende Sovjettroepen als beesten en barbaren beschreef. Er werden konvooien samengesteld van de meest uiteenlopende voertuigen, veelal getrokken door paarden.

De Wilhelm Gustloff werd genoemd naar een Zwitserse Nazi-leider die door tegenstanders werd uitgeschakeld. Het machtige schip, met een lengte van 208 meter en een hoogte van 56 meter, werd op 30 januari 1937 officieel gedoopt, een beladen datum omdat op dezelfde datum 4 jaar eerder Adolf Hitler de macht had gegrepen. Van de terreur die hiervan het gevolg was, was heel weinig te merken tijdens de zonrijke vakantiereizen die de Gustloff ging maken.

De Wilhelm Gustloff voor de oorlog
De Wilhelm Gustloff voor de oorlog
Veel mensen moesten ook lopen in de winterse temperaturen. Het was een van de koudste winters uit de geschiedenis, en het vroor zeker 20 graden. Vooral voor de vele vrouwen en kinderen was dit een vaak onmogelijke opgave. Toch trokken ze naar de havens in de Duitse bocht. Want daar lagen de grote schepen die ze heel misschien naar het veilige westen konden brengen. Onderweg werden de vluchtelingen vanuit de lucht beschoten.

december 2008
De Anti Fascist
4

 

Waarbij vele doden en gewonden vielen. Anderen zakten met hun wagens door het ijs of stierven van honger en koude. Ondanks dit alles slaagden duizenden er in om steden zoals Gotenhafen te bereiken.

Eenmaal aangekomen begon het lange wachten op een mogelijkheid om aan boord van de schepen te komen. Dit was moeilijk omdat er maar een beperkt aantal plaatsen beschikbaar was. Een van deze schepen was de Wilhelm Gustloff. Het schip zou naar Kiel varen en daarna naar Flensburg, weg van het Russische leger en de dreigende bezetting. Het was in feite niet eens de bedoeling dat het schip vluchtelingen zou meenemen. Er waren ongeveer 1000 onderzeebootmatrozen aan boord, en zij moesten zo snel mogelijk naar Kiel om van daaruit weer aan de oorlog te kunnen deelnemen. Omdat er zoveel vluchtelingen waren samengestroomd werd besloten dat zoveel mogelijk mensen een plaats zouden krijgen op de Gustloff.

Vluchtelingenschip

Over de status van de Gustloff kan geen misverstand bestaan. Het schip is soms beschreven als puur een vluchtelingenschip op een humanitaire missie. Dit was in feite niet het geval. Niet alleen waren er zoals eerder beschreven matrozen aan boord. Het schip beschikte ook over luchtafweergeschut (Flak) en kon zich dus in geval van een aanval verdedigen. Het was dus wel degelijk een militair schip, dat daarnaast ook nog een groot aantal vluchtelingen vervoerde. Dat dit voor de vluchtelingen een levensgevaarlijke situatie was, leek niemand te interesseren. De vluchtelingen maakten zich er nog het minste druk om. Zij hadden maar een doel, zo snel mogelijk aan boord komen en wegvaren van de oorlog. En vooral weg van het Russische leger en de dreigende bezetting. Daar kwam nog bij dat veel mensen vertrouwen in de Gustloff hadden omdat het schip als onzinkbaar werd gezien.

Hoeveel vluchtelingen uiteindelijk de kans kregen om aan boord te gaan zal nooit helemaal duidelijk worden. Hoewel er eerst met boordkaarten gewerkt zou worden, werd dit systeem onder druk van de omstandigheden al snel losgelaten. De hekken werden gewoon opengezet en de mensen konden aan boord gaan. Wel werd er opgelet dat er geen mannen of jongens die dienstplicht konden doen het schip konden betreden. Zij werden zonder pardon afgevoerd naar de dichtstbijzijnde militaire eenheid. De Feldgendarmerie kende geen enkel pardon. Ieder die zich verzette werd ter plekke tegen de muur gezet. Het gevolg was natuurlijk dat het over grote deel van de vluchtelingen die op de Gustloff terechtkwamen vrouwen en kinderen waren. Bij de mannen ging het vooral om oudere mannen en gewonden die naar een lazaret in het westen gebracht zouden worden. Er was ook nog een eenheid vrouwelijke Marinehelferinnen aan boord, die werden overgeplaatst - weg van het front. Deze 373 meisjes werden ondergebracht in het gedempte zwembad van het grote schip.

Kort voor de uitvaart op 30 januari 1945 was het schip overvol. Volgens de meeste bronnen waren er meer dan 9.000 vluchtelingen aan boord. Daarnaast waren er nog de 1000 onderzeebootmatrozen en de rest van de bemanning. Ieder plekje op het schip was ingenomen en er was nog nauwelijks ruimte om te lopen. Het schip stond officieel onder commando van een oudere kapitein, de 63-jarige Friedrich Petersen. Hij kreeg assistentie van twee andere kapiteins, en een 1ste officier die ook de kapiteins -bevoegdheid had. Omdat het schip officieel nog onder de onderzeebootleiding viel was er ook nog de kapitein Wilhelm Zahn, die het commando had over de opgeleide matrozen, maar eigenlijk ook over het hele schip. Door het feit dat er zoveel leidinggevenden waren, die veelal tegengestelde meningen hadden was er veel discussie op de brug. Dit zou tragische gevolgen hebben. Een van de kapiteins zorgde er wel voor dat er meer reddingsboten en vlotten werden aangevoerd, omdat er op de Gustloff gebrek aan alles was. Ook kwamen er zwemvesten voor iedereen.

Het vertrek van het schip uit Gotenhafen zorgde voor heftige discussies. De koopvaardij-kapiteins wilden niet uitvaren zonder de bescherming van een begeleidend konvooi. Maar de onderzeebootcommandant, Zahn, had haast en wilde zijn mannen zo snel mogelijk naar Kiel laten brengen. Als militair had hij meer invloed, en hij zorgde eigenmachtig voor begeleidende schepen. Hier kwam echter weinig van terecht, en uiteindelijk was er maar één schip dat de Gustloff kon vergezellen, de torpedoboot Löwe. Dit was natuurlijk hopeloos weinig, twee andere schepen die zouden meevaren bleken niet beschikbaar te zijn. Een ander discussiepunt was de route. Er was een langere route dicht bij de kust die veiliger zou zijn, maar waar wel mijnen konden liggen. En er waren Russische onderzeeboten in de Oostzee. Maar zij waren niet bijzonder actief en kwamen meestal ook niet dicht bij de kust. Een deel van de scheepsleiding wilde deze langere route nemen om zo het gevaar te ontlopen. Maar ook deze keer werd de beslissing genomen door de officieren aan boord. Er werd gekozen voor de kortere route om zo snel mogelijk in Kiel te zijn. Dit vergrootte wel de kans op aanvallen door onderzeeboten van de Russische marine, maar daar maakte de scheepsleiding zich niet echt druk om. Het zou wel loslopen, was de gedachtegang.

Toen het reusachtige schip die middag om 12.30 uur Gotenhafen verliet was er enorme opluchting onder de vluchtelingen. Eindelijk ging er iets gebeuren en zouden ze in veiligheid gebracht worden. Omdat de Gustloff een groot schip was, dat machtig oogde, was iedereen er van overtuigd dat het schip niet tot zinken te brengen was. Zoals een vrouwelijk passagier later zou verklaren: “Toen we de haven verlieten hadden we eigenlijk het gevoel dat we al in veiligheid waren.” Dit bleek verre van waar. Er was wel degelijk een Russische onderzeeboot in de buurt op dat moment, de S-13. De kapitein van de S-13, Alexander Marinesko, had problemen met zijn meerderen omdat hij soms hele tijden spoorloos verdween als de bemanning aan land ging.


december 2008
De Anti Fascist
5

 

Het was duidelijk dat hij een snel succes nodig had om zijn carrière nog te kunnen redden. De opdracht van de S-13 was simpel, verschuilen diep in de Oostzee, uitkijken naar militaire en transportschepen, en die tot zinken brengen. Tot zover is het allemaal vrij duidelijk. Maar wat er daarna gebeurde is nog steeds onderhevig aan speculatie en complottheorieën. We zullen proberen om te reconstrueren wat het meest voor de hand ligt.

Tragedie
De laatste foto van de Gustloff tijdens het uitvaren op 30 januari 1945
De laatste foto van de Gustloff tijdens het uitvaren op 30 januari 1945

Begin 2008 zond de Duitse televisie een tweedelige film uit over het tot zinken brengen van de Gustloff. De film gaat uit van een sabotagetheorie waaraan het schip ten prooi zou zijn gevallen. Maar voor dat we deze theorie onderzoeken blijven we eerst even bij de Gustloff die nu, begeleid door de torpedoboot Löwe, over de intussen duistere Oostzee vaart. De situatie aan boord van het schip was niet bepaald comfortabel. Dicht op elkaar gepakt, en in veel gevallen ook nog zeeziek, hadden de vluchtelingen nauwelijks ruimte om zich te bewegen.

Men had er geen idee van dat de S-13 dichtbij was en op zoek naar prooi. De apparatuur aan boord van de torpedoboot Löwe die de aanwezigheid van onderzeeboten moest aangeven, was door de vorst buiten dienst. Hoe de bemanning van de S-13 het schip heeft opgemerkt zullen we straks zien, maar het staat zonder meer vast dat de Gustloff in het vizier van de S-13 terechtkwam. De kapitein van de S-13 kon zijn geluk niet op. Dit was precies de buit waar hij op zat te wachten om zijn wankelende carrière weer op het juiste pad te krijgen. Hij gaf onmiddellijk opdracht aan de bemanning om de torpedo’s in stelling te brengen, en even later schoten drie projectielen door het zwarte water richting de Gustloff. Het schip was praktisch weerloos en de torpedo’s sloegen zonder moeite in het logge schip. Het eerst projectiel kwam terecht in de verblijven van de vaste bemanningsleden, en de tweede torpedo sloeg in vlak bij het lege zwembad waar de Marine-helferinnen waren onder-

gebracht. Het zwembad liep meteen vol en de meisjes zaten in de val. Bijna niemand kon ontsnappen. Het laatste projectiel trof de machinekamers. Bijna onmiddellijk kwam het schip scheef in het water te liggen en begon langzaam over te hellen.

Omdat alle torpedo’s doel hadden getroffen was het schip meteen in groot gevaar en begon te zinken. Op verschillende dekken zaten honderden mensen in de val. Er werden pogingen gedaan om de reddingsboten te laten zakken, maar dit was erg moeilijk omdat dit met machines moest gebeuren die deels bevroren waren. Sowieso waren er veel te weinig boten voor de bijna 11.000 mensen. Uiteindelijke lukte het om 6 van de 11 boten te water te laten. Er werd een SOS-signaal uitgezonden, maar dit gebeurde op de verkeerde frequentie, en hierdoor ging er kostbare tijd verloren. Iedereen had een reddingsvest, maar het water was ijskoud en het was onmogelijk om lang in deze temperatuur te overleven. Vooral de kinderen werden slachtoffer. Toen zij in hun reddingsvest in het water terechtkwamen was hun hoofd veel zwaarder dan hun voeten en verdronken ze bijna onmiddellijk.

Aan boord speelden zich ware tragedies af. Mensen zaten gevangen achter pantserglas, sloegen overboord of werden verpletterd door losgeslagen reddingsboten of andere dingen die zich op de verschillende dekken bevonden. Veel bemanningsleden probeerden te helpen waar ze maar konden, ook met gevaar voor eigen leven. Maar de onderzeeboot-commandant en een hoge NSDAP-functionaris waren de eersten die in een reddingsboot terechtkwamen, plaatsen innemende die voor vrouwen en kinderen bestemd waren. Het grote schip zonk in rap tempo. Er werden rode lichtkogels afgeschoten en de begeleidende torpedoboot nam zoveel mogelijk mensen aan boord. Andere schepen boden later ook hulp, vooral de T 36. Het schip nam zoveel mogelijk mensen aan boord, maar de S-13 vuurde ook een torpedo op dit schip af. De T 36 weerde zich en liet onderwaterbommen los. De S-13 raakte in gevaar en koos het wijde water van de Oostzee om zo snel mogelijk te verdwijnen. De T 36 heeft 564 mensen gered. Voor de meeste drenkelingen kwam de hulp echter veel te laat, dit ondanks het feit dat er uiteindelijk 9 schepen bij de reddingsoperatie betrokken waren. Er word gezegd dat tussen de 7000 en 9000 mensen in het koude water omkwamen of met het schip ten onder gingen. Er waren maar 1239 overlevenden. Dit maakt het een van de grootste zeerampen ooit.

De meeste slachtoffers waren vrouwen en kinderen, en het dodental was zo hoog omdat het schip heel snel zonk. Sommige bronnen zeggen dat de Gustloff 70 minuten na de inslagen naar de zeebodem verdween. Andere zeggen dat het al binnen 50 minuten afgelopen was. De meeste deskundigen gaan er vanuit dat de doodsstrijd van de Gustloff 62 minuten duurde. Daar kwam nog bij dat de watertemperatuur extreem laag was.
Voordat het schip zonk ging nog één keer de volle verlichting aan en werd de sirene gehoord. Toen verdween de Gustloff in het water van de Oostzee. De kreten van de slachtoffers waren tot ver op zee te horen. Toen werd het stil.


december 2008
De Anti Fascist
6

 

Feit of fictie?

Nog steeds is niet duidelijk hoe de Gustloff uiteindelijk in het vizier van de S-13 terechtkwam. Het is een feit dat het onverantwoordelijk was om zonder echte begeleiding zee te kiezen, en het nemen van de kortere route was ook een onnodig risico. Beide beslissingen moeten op de rekening van de onderzeebootcommandant van de Gustloff worden bijgeschreven. De koopvaardijkapiteins hadden zich tegen beide beslissingen verzet. Dat staat vast. Maar er was nog een ander aspect, dat lange tijd onbelicht is gebleven. Kort voor dat de torpedo’s insloegen werd op de Gustloff plotseling de boordverlichting ingeschakeld. Dit maakt het schip van grote afstand zichtbaar, en dus een makkelijke prooi voor de S-13 bemanning. Hoe kon het gebeuren dat een schip in zo’n gevaarlijke situatie midden op zee de boordverlichting inschakelde?

Volgens de TV-film zou er een radiobericht zijn binnengekomen om 18.00 uur waarin werd gezegd dat er een konvooi mijnenvegers richting de Gustloff kwam en dat er boordlichten aangezet moesten worden om een aanvaring te voorkomen. Een bemanninglid van de Gustloff die in de radiokamer werkte heeft bevestigd dat hij het bericht heeft gezien. Een vreemde situatie want in feite kon de Gustloff op dat moment helemaal geen radioverkeer ontvangen. De antennes waren bevroren en er kwam geen enkele melding binnen. Toch was er dit radiobericht, dat geen afzender had en ook niet in code was. Over dit bericht ontstond een discussie tussen de bevelvoerders, omdat de koopvaardijkapiteins in eerste instantie geweigerd zouden hebben om de boordlichten te ontsteken. Weer werden zij overstemd en er werden groen, rode en witte lichten ontstoken, zoals in het radiobericht was verzocht. Dit was tegen alle voorschriften en het is onbegrijpelijk dat er door ervaren scheepsleiders tot deze actie werd besloten. Voor ongeveer een uur was de Gustloff zichtbaar als een helverlichte kerstboom.

Maar er kwam geen konvooi mijnenvegers en na enige tijd werden de lichten weer gedoofd. Maar toen had de S-13 het schip al gezien en was het te laat. Als we de theorie van de film volgen zou er een matroos in de radio-afdeling hebben gewerkt die eerder een poosje in handen van het Sovjetleger zou zijn geweest. Hij zou de zogenaamde boodschap hebben opgevangen. Alle pogingen om de herkomst van het bericht te achterhalen waren zonder succes. De film gaat er van uit dat de matroos het bericht met opzet heeft doorgegeven om er voor te zorgen dat de lichten werden ontstoken. Hij zou geweten hebben dat er een Sovjet-onderzeeër in de buurt was, en zou ook contact hebben gehad met een eenheid van de Sovjet geheime dienst die in Gotenhafen actief was. Als dit echt zo zou zijn geweest kunnen we alleen maar spreken van een enorm succes voor de Sovjet geheime dienst die er blijkbaar in is geslaagd om een groot Duits schip van binnenuit tot zinken te brengen. Hierbij werd men flink geholpen door de fouten en de verkeerde inschattingen van de Duitse leiding.

Maar was dit wel het geval? Een overlevende van de ramp, bemanningslid Heinz Schön, heeft zich door de jaren heen tot Gustloff-deskundige ontwikkeld. De ramp, waar hij zelf getuige van was, heeft hem nooit meer losgelaten. Hij gelooft niet dat er een radiobericht is geweest. Volgens hem was er een verrader aan boord die het bericht heeft verspreid. Door de ether is het bericht nooit gegaan. Dit kon ook niet omdat de antennes bevroren waren zoals al eerder was vermeld. Het bericht had als enig doel om de Gustloff zichtbaar te maken voor onderzeeboten of vliegtuigen. In de archieven is over de herkomst van de boodschap niets te vinden. Ook niet in de Sovjet-archieven. Een Russische deskundige heeft gezegd dat zo’n bericht nooit is verstuurd omdat niemand van de Sovjet-marine op de hoogte was van de aanwezigheid van de Gustloff. Dat de S-13 het schip ontdekte was toeval, maar de ontstoken lichten hielpen natuurlijk wel.

De vluchtroute over de Oostzee. De kruisjes geven aan waar de vluchtelingenschepen, waaronde de Gustloff, gezonken zijn
De vluchtroute over de Oostzee. De kruisjes geven aan waar de vluchtelingenschepen, waaronde de Gustloff, gezonken zijn
december 2008
De Anti Fascist
7

 

Conclusie

Of er sprake is van sabotage is moeilijk vast te stellen. Het is bijna zeker dat het beruchte radiobericht nooit kan zijn ontvangen via de ether. Het moet dus op een andere manier zijn verspreid. Dit kan alleen door een verrader zijn gebeurd. Of die persoon contacten had met de Russische geheime dienst is niet meer te achterhalen. Blijven de enorme fouten die door de scheepsleiding werden gemaakt.

Het varen zonder echte begeleiding, het nemen van een risicovolle route en het ontsteken van de boordlichten op volle zee in oorlogstijd zijn ongelofelijke blunders die het leven hebben gekost aan meer dan 9000 mensen, meest vrouwen en kinderen. Ironisch is dat alle 5 de kapiteins die voor de Gustloff verantwoordelijk waren de ramp hebben overleefd. Ze hebben zich gered zonder oog te hebben voor de duizenden mensenlevens die in hun handen waren.

Er is nooit onderzoek naar de ramp gedaan, en niemand heeft verantwoordelijkheid hoeven afleggen voor wat er in die ijskoude nacht op de Oostzee is gebeurd. In de laatste 10 jaar is er in Duitsland, vooral in de media, meer aandacht gekomen voor de ramp met de Gustloff. Sommigen zien dit als een poging om te laten zien dat ook de Duitsers slachtoffer waren van de Tweede Wereldoorlog. Hetzelfde wordt gezegd over de aandacht die word geschonken aan de slachtoffers van het bombardement op Dresden. Of dit waar is of niet is in feite niet van belang. Voor Heinz Schön is er geen twijfel. Het tot zinken brengen de Gustloff was een gerechtvaardigde militaire actie, en zeker geen oorlogsmisdaad.

Maar dat betekend niet dat we geen respect moeten hebben voor de slachtoffers, en oog voor menselijk lijden aan welke kant dan ook. Het wrak is nu een officieel oorlogsmonument, en verboden gebied voor duikers en scheepsbergers.

Bronnen:
Der Gustloff, tweedelige documentaire, ZDF 2008
Der Wilhelm Gustloff, tweedelige TV film, ZDF 2008

Internet:
www.wilhelmgustloff.com
www.maritimequest.com/liners/wilhelm_gustloff_page_1.htm
www.scheepvaartnieuws.punt.nl/?id=384547&r=1&tbl_archief=1&
www.deepimage.co.uk/wrecks/wilhelm-gustoff/wilhelm-gustloff_wreckimages.htm
www.youtube.com/watch?v=4MOnjHAlJkY
www.militaryhistoryonline.com/wwii/articles/wilhelmgustloff.aspx

Het wrak van de Gustloff, nu een officieel monument
Het wrak van de Gustloff, nu een officieel monument


december 2008
De Anti Fascist
8